Eerdere berichten
Het archief van onze nieuwsberichten over de nationale investeringsbank, de Rijksbegroting en de grote transities.
Het geplande groot onderhoud aan het hoofdwegennet in Groningen, Friesland en Drenthe is voorlopig stopgezet, meldt Rijkswaterstaat. Al in juni zijn de dit jaar beschikbare middelen uitgeput. De begroting van het ministerie van IenW kent een tekort van ruim 80 miljard tot 2039 voor exploitatie, onderhoud, vervanging en aanleg.
Bouwend Nederland luidt de noodklok en waarschuwt voor Italiaanse toestanden. Een deel van de oplossing is een nationale investeringsbank die meer mogelijk maakt door nieuwe financieringsvormen voor infrastructuur te faciliteren, nieuwe samenwerkingsvormen met provincies en gemeenten mogelijk te maken, en een deel van de Rijksinvesteringen buiten de EMU-criteria te financieren. De oproep aan Bouwend Nederland is om de oprichting van een echte investeringsbank te steunen — voordat het voor de infrastructuur te laat is.
Kroonleden van de SER pleiten voor investeringen in mensen, het verdienvermogen en de fysieke leefomgeving. Zij geven aan dat een brede investeringsstrategie de basis moet vormen voor de nog niet ingevulde groeiagenda van het kabinet-Jetten. Het streven van de regeringsfracties om de economische groei te verhogen naar tenminste 1,5% structureel per jaar roept om uitwerking. De komst van een echte nationale investeringsbank voor mobilisatie van onze private besparingen kan daarin niet ontbreken.
Bij de aanbieding van het Verantwoordingsverslag 2025 breekt Pieter Duisenberg een lans voor grote, aansprekende investeringsprojecten om de Nederlandse economie gereed te maken voor de toekomst. Hij refereert aan Thorbecke, die meer dan 150 jaar geleden het voortouw nam tot de aanleg van zowel de Nieuwe Waterweg als het Noordzeekanaal.
Anders dan gemeenten en waterschappen en andere landen kent de Rijksoverheid geen onderscheid tussen investeringen voor de lange termijn en consumptieve uitgaven voor de korte termijn. De investeringen zijn daardoor het kind van de rekening. Dat sluit nauw aan bij het pleidooi voor een nationale investeringsbank.
Nederland loopt vast op infrastructuur voor energie, mobiliteit en maritiem, digitaal, en water en natuur. In een indringend rapport becijfert BCG een publieke investeringsopgave in de orde van € 285 miljard tot 2040. De middelen van het coalitieakkoord schieten daarvoor ver tekort, en dat geldt ook voor de uitvoeringskracht van de Rijksoverheid. BCG bepleit een infrastructuurautoriteit, modernisering van de systematiek van de Rijksbegroting door invoering van een staatsbalans, en vermindering van fragmentatie in het financieringslandschap waarbij de nationale investeringsbank een belangrijke rol kan spelen.
Provincies en gemeenten luiden de noodklok. Deze medeoverheden werken, anders dan het Rijk, al met een kapitaaldienst waarop zij hun investeringen activeren. Veel infrastructuur nadert het einde van de levensduur; de investeringsopgave voor groot onderhoud en vernieuwing neemt de komende jaren met vele miljarden toe. Een nationale investeringsbank kan meer mogelijk maken door nieuwe financieringsvormen te faciliteren en een deel van de Rijksinvesteringen buiten de EMU-criteria te financieren.
Grondstoffengezant Allard Castelein werkt aan de strategische autonomie van Nederland in waardeketens met kritieke grondstoffen. In het FD bepleit hij dat bedrijven en overheid disruptief gaan denken: niet allemaal kleine fabriekjes, maar één grote neerzetten. Om vanuit de overheid aan zo'n project te kunnen meedoen als professionele partij, met kennis van de sector, met schaal en met een lange adem, is een nationale investeringsbank nodig.
Het FD laat zien hoe China door een samenhangende strategie wereldwijd de chemiemarkt is gaan domineren. Financiering door Chinese staatsbanken is daarbij onmisbaar geweest. De strategische sector is breed gefinancierd terwijl tussen bedrijven concurrentie is aangemoedigd. In Nederland wordt veel gesproken over een nieuwe industriepolitiek, maar daarvoor ontbreekt een nationale investeringsbank die grootschalig strategisch kan financieren.
Het FD reconstrueert de gang van zaken bij het Nijmeegse chipbedrijf Ampleon, dat in 2015 door NXP werd verkocht aan een Chinese overheidsbank. Zou een nationale investeringsbank al in een veel eerder stadium hebben kunnen instappen om het eigenaarschap in Europese handen te houden? Nederland ontbeert een nationale investeringsbank met het mandaat, de schaal en de professionaliteit om onze belangen te borgen in een wereld waar anderen daar wel over beschikken.
In Frankrijk leveren 57 kerncentrales het overgrote merendeel van de elektriciteit. Er worden nog zes reactoren bijgebouwd, een investering van 73 miljard euro. Essentieel daarvoor is de nationale investeringsbank CDC, een overheidsbank op afstand van de ministeries die de financiering professioneel en buiten EMU-tekort en -schuld verzorgt. De Nederlandse Rijksoverheid heeft geen nationale investeringsbank; hier wordt vooral gepraat en gestudeerd. Voor een doorbraak is financiering door een professionele nationale investeringsbank onmisbaar.
De Europese Unie wil de bouw van vijf AI-gigafabrieken financieel steunen, op voorwaarde dat nationale overheden dat ook doen; de Commissie heeft hiervoor 20 miljard uitgetrokken. Het kabinet maakte bekend dat de Nederlandse begroting geen ruimte laat voor ondersteuning. Terwijl een AI-gigafabriek van strategische waarde is, komt het kabinet niet verder dan hopen dat de markt het project volledig oppakt. Met een Nationale Investeringsbank zou de polsstok verder reiken.
Terwijl bruggen, tunnels en wegen aan ernstige slijtage onderhevig zijn, is er op de Rijksbegroting geen ruimte voor noodzakelijk onderhoud, verbreding of vernieuwing. Investeringen in fysieke infrastructuur hoeven helemaal niet uit de lopende begroting te worden gefinancierd. Investeringen met langdurig nut kunnen worden gefinancierd door de Nationale Investeringsbank en de jaarlijkse kosten betaald door gebruikers. Nederland heeft geen gebrek aan geld, maar een gebrek aan vernuft.
Geothermie kan een belangrijke rol spelen in woonwijken, maar hoge opstartkosten vormen een grote drempel. Projecten zijn lastig te financieren omdat subsidies vaak pas achteraf worden uitgekeerd terwijl de risico's aan het begin liggen. Een Nationale Investeringsbank biedt hier soelaas door op maat gemaakte oplossingen voor pensioenfondsen te maken, die de exploitatiekosten laag houden en zicht geven op een gestage stroom inkomsten.
Burgers en bedrijven zijn gefrustreerd over het vastlopen van het elektriciteitsnet. Het coalitieakkoord wil dat oplossen; dat vergt investeringen van vele miljarden. Op de Rijksbegroting is dat geld niet beschikbaar. Frankrijk beschikt over een robuust elektriciteitsnetwerk zonder wachtlijstcrisis en met lagere prijzen. De financiering van investeringen in het netwerk is daar geen probleem: dat verzorgt de nationale investeringsbank CDC, op afstand van de ministeries en buiten EMU-tekort en -schuld.
Hernieuwde oproep van 70 prominenten
Een investeringsbank is van nationaal belang en maakt financieel meer mogelijk voor regeringspartijen én voor oppositie. De NIB maakt de overheidsfinanciën efficiënter en ontlast de Rijksbegroting. Waar de vrijgekomen ruimte aan wordt besteed is politiek; de ruimte creëren door deze hervorming is dat niet.
Sinds de vorige oproep is een jaar verstreken en de urgentie neemt toe. Het coalitieakkoord zegt dat de instelling er komt. Dat is positief. Maar onduidelijk blijft de helft van de missie — publieke investeringen voor de grote transities en infrastructuur — en de schaal schiet tekort: 3,5 in plaats van 10 miljard kapitaal, met of zonder leverage.
Nederland financiert met zijn besparingen nu vooral de groei in het buitenland. Een effectief mechanisme ontbreekt om de enorme besparingen voor de eigen toekomst in te zetten. Waarom brengen wij onze pensioenbesparingen naar de investeringsbanken in andere landen, en waarom trekken wij geen pensioenbesparingen uit andere landen naar Nederland?
- Scope Financiering van private initiatieven gericht op verdienvermogen en weerbaarheid; publieke investeringen voor de transities energie, landbouw en natuur, infrastructuur en water; katalysator van grootschalige private cofinanciering.
- Schaal Eigen vermogen van 10 tot 12 miljard, met aantrekken van vreemd vermogen in de private kapitaalmarkt voor financiering in de orde van 100 miljard.
- Professioneel Een organisatie van professionals bestuurd door geloofwaardige financiers, onder toezicht van DNB en AFM, aanvullend en ondersteunend aan de markt.
- Afstand van de overheid Om de uitvoeringskracht van de Rijksoverheid op niveau te brengen, en om buiten de EMU-cijfers voor tekort en schuld te blijven.
Eerdere thema's
De Europese Commissie becijfert de jaarlijkse investeringsbehoefte voor schone energie op circa 660 miljard euro tussen 2026 en 2030, oplopend tot bijna 700 miljard euro in de jaren daarna. Die schaal is onmogelijk zonder een grotere rol voor publieke financiële instellingen. Nationale investeringsbanken zoals de Duitse KfW en de Italiaanse Cassa Depositi e Prestiti staan dicht bij lokale markten en fungeren als tussenlaag tussen Europese fondsen en concrete projecten. Nederland mist enorme kansen wanneer de toekomstige NIB hier geen rol van betekenis mag spelen.
De kabinetsplannen voor een nationale investeringsinstelling zijn een stap vooruit voor ondernemingsfinanciering, maar schieten inhoudelijk nog tekort. Het tempo, de schaal en het ambitieniveau blijven achter bij wat nodig is. Opvallend is dat publieke investeringen door de nieuwe instelling lijken te worden uitgesloten. Daarmee blijft zowel de financiële ruimte als de uitvoeringscapaciteit achter bij de ambities die in diverse verkiezingsprogramma's zijn vastgelegd.
Het initiatief voor een nationale investeringsbank krijgt in de Tweede Kamer groeiende steun. De grootste zorg betreft de reikwijdte van de nieuwe instelling. Als de bank zich beperkt tot ondernemingsfinanciering en publieke investeringen buiten beschouwing laat, ontstaat hooguit een Invest-NL plus — nuttig, maar volstrekt onvoldoende voor wat nodig is. Voorstanders pleiten voor een expliciete taak voor publieke projecten in de energie-, infrastructuur-, water-, landbouw-, natuur- en digitale transitie.
Wennink benadrukt dat Nederland een NIB nodig heeft om het privaat kapitaal te mobiliseren dat vereist is voor 1,5 tot 2% jaarlijkse groei. Huidige instrumenten zijn te klein en versnipperd. Met een kernkapitaal van € 10-20 miljard kan de bank tot € 100 miljard of meer financieren in vier speerpunten: digitalisering en AI, veiligheid, energie- en klimaattechnologie, en life sciences. Het rapport stelt een tijdlijn: wetgeving en oprichting binnen 100 dagen, operationele start binnen een jaar, volledige inzet binnen vijf jaar.
De NIB helpt met het overbruggen van de investeringskloof die Nederland belemmert in de energietransitie, duurzame landbouw, defensie-innovatie, infrastructuur en waterbeheer, en het verdienvermogen van de economie. Zonder een eigen kapitaaldienst mist de Rijksoverheid de slagkracht om grootschalige langetermijnprojecten te financieren — een tekort dat zelfs het IMF al signaleert.
Het regeerprogramma zal staan of vallen bij een beter functionerende Rijksoverheid met adequate financiële middelen. Daarvoor is substantieel meer nodig dan de combinatie van Invest-NL en Invest International plus wat extra middelen. Versnippering van overheidsfondsen en financieringsregelingen levert voor private financiers een ondoorzichtig en onbegaanbaar geheel op. Het nationale spaaroverschot wordt niet voor investeringen in de toekomst van Nederland aangewend, maar buiten Nederland belegd.
Met een overgrote meerderheid heeft de Tweede Kamer de motie Dassen-Bontenbal aangenomen. In het dictum dringt de Kamer er bij de regering op aan naar een volwaardige nationale investeringsbank toe te werken. Eerder zette minister Heinen al een verkenning in naar een nationale investeringsbank, waarmee geen tijd verloren gaat gedurende de demissionaire fase.
In zijn jaarlijkse rapportage over de stand van onze economie concludeert het IMF dat de Nederlandse economie op capaciteitsgrenzen stuit. Het IMF pleit voor meer investeringen en minder koopkrachtbeleid. Een investeringsbank zou dit dilemma een stuk kleiner maken.
Het NFEO-rapport uit 2016 is de voorloper van het huidige voorstel. Het bevat een gedetailleerde uitwerking door deskundigen en beschrijft de financiële aspecten, de governance en de stappen die nodig zijn om de hervorming te realiseren.